เงินใต้โต๊ะไม่เขียนอยู่บนใบเสนอราคา: 6 สัญญาณทุจริตจัดซื้อที่เจ้าของกิจการต้องรู้

คุณวิชัยเป็นเจ้าของบริษัท วัฒนไพศาล พลาสติก จำกัด โรงงานฉีดพลาสติกขนาดกลางในนิคมอุตสาหกรรมอมตะนคร จังหวัดชลบุรี ยอดขายไม่ได้ใหญ่โต แต่มีออเดอร์เข้าสม่ำเสมอมากว่าสิบปี เรื่องจัดซื้อรายละเอียดเขาไม่ค่อยได้ลงไปดูเอง ปล่อยให้คุณปัทมา ผู้จัดการฝ่ายจัดซื้อที่ทำงานมาแปดปี ดูแลทั้งหมด ใครๆ ในบริษัทก็พูดเป็นเสียงเดียวกันว่าเธอ "รู้ราคาวัตถุดิบดี ต่อรองเก่ง" คุณวิชัยเลยไว้ใจมาตลอด

จุดเปลี่ยนเกิดขึ้นในงานเลี้ยงสังสรรค์กับเพื่อนเจ้าของโรงงานย่านเดียวกัน เจ้าของโรงงานข้างๆ บ่นเรื่องเม็ดพลาสติกขึ้นราคา คุณวิชัยเลยพูดแทรกไปว่า "ของเรายังโอเคอยู่ ซื้อจากร้านสมบูรณ์ทรัพย์มาตลอด ราคาค่อนข้างนิ่ง" อีกฝ่ายอึ้งไปแป๊บหนึ่งก่อนพูดว่า "สมบูรณ์ทรัพย์เหรอ? ปีที่แล้วผมเลิกซื้อจากเจ้านั้นแล้ว เม็ดพลาสติกเกรดเดียวกันเขาแพงกว่าราคาตลาดเกือบสิบเปอร์เซ็นต์ พวกคุณเคยเทียบราคากับเจ้าอื่นบ้างไหม?" คุณวิชัยกลับไปเปิดบันทึกการจัดซื้อย้อนหลังสองปีครึ่ง พบว่ามี "ใบเทียบราคา" ครบทุกใบ แต่อีกสองเจ้าที่เสนอราคาเปรียบเทียบกลับสูงผิดปกติทุกครั้ง เหมือนถูกจัดมาให้แพ้ตั้งแต่ต้น และเมื่อตรวจที่อยู่จดทะเบียนของร้านสมบูรณ์ทรัพย์ ก็พบว่าอยู่ห่างจากบ้านเกิดของคุณปัทมาแค่สองซอย

คุณวิชัยยังไม่รีบตัดสินใครทันที เพราะยังไม่แน่ใจว่าเป็นเรื่องบังเอิญหรือมีปัญหาจริง แต่เหตุการณ์นี้ชี้ให้เห็นจุดอ่อนที่สุดจุดหนึ่งของ SME ทั่วไป — งานจัดซื้อมักถูกปล่อยให้คนคนเดียวดูแลตั้งแต่เลือกซัพพลายเออร์ เทียบราคา ตรวจรับ ไปจนถึงเร่งจ่ายเงิน และเงินใต้โต๊ะไม่เคยเขียนอยู่บนใบกำกับภาษี

ทำไม

ที่จัดซื้อกลายเป็นจุดเสี่ยงทุจริตอันดับต้นๆ ไม่ใช่เพราะพนักงานจัดซื้อไม่ซื่อสัตย์เป็นพิเศษ แต่เพราะขั้นตอนนี้มีจุดอ่อนเชิงโครงสร้างอยู่สามอย่าง

หนึ่ง ความไม่สมมาตรของข้อมูล คนที่คุยกับซัพพลายเออร์ทุกวันย่อมรู้ราคาต้นทุนจริง ความเคลื่อนไหวของตลาด และรู้ว่าเจ้าไหน "หย่อนยาน" มากกว่าเจ้าของกิจการหลายเท่า เจ้าของเห็นแค่ตัวเลขบนใบเสนอราคา แต่มองไม่ออกว่าตัวเลขนั้นสมเหตุสมผลหรือไม่

สอง ไม่มีการแบ่งแยกหน้าที่ กรอบการควบคุมภายในของ COSO (COSO Internal Control – Integrated Framework เผยแพร่ปี 1992 และปรับปรุงปี 2013) และโมเดล Three Lines Model ของสถาบันผู้ตรวจสอบภายในสากล (IIA ปรับปรุงปี 2020) ต่างย้ำหลักการเดียวกันคือ การเลือกซัพพลายเออร์ การเทียบราคา การตรวจรับ และการเร่งจ่ายเงิน ไม่ควรตกอยู่ในมือคนเดียวกันทั้งหมด แต่ SME มักประหยัดกำลังคนจนปล่อยให้พนักงานจัดซื้อคนเดียวดูแลครบวงจร เท่ากับถอดเบรกตามธรรมชาติของระบบควบคุมภายในออกไป

สาม ความไว้ใจมาแทนที่ขั้นตอน ความคิดแบบ "เธอทำงานมาแปดปีแล้ว ไม่มีปัญหาหรอก" อันตรายที่สุด เพราะจะทำให้การเทียบราคากลายเป็นพิธีกรรม การตรวจรับกลายเป็นแค่เซ็นผ่านๆ ไม่มีใครมองตัวเลขจริงจังว่าผิดปกติหรือไม่

นี่ไม่ใช่เรื่องที่ SME คิดไปเอง สมาคมผู้ตรวจสอบการทุจริตรับอนุญาต (ACFE) ในรายงาน Occupational Fraud 2024: A Report to the Nations ซึ่งวิเคราะห์คดีทุจริตจริงเกือบ 1,921 คดีจาก 138 ประเทศทั่วโลก พบว่าคดีที่เกี่ยวข้องกับการทุจริตคอร์รัปชัน รวมถึงเงินใต้โต๊ะและผลประโยชน์ทับซ้อน คิดเป็นเกือบครึ่งหนึ่งของคดีทั้งหมด (48%) และแต่ละคดีสร้างความเสียหายเฉลี่ย (median) ราว 200,000 ดอลลาร์สหรัฐ — เงินใต้โต๊ะจากการจัดซื้อคือรูปแบบที่พบบ่อยที่สุดรูปแบบหนึ่งของการทุจริตประเภทคอร์รัปชัน