เปิดบิลจนมือเมื่อย พอถึงวันยื่นภาษีกลับไม่มีเงินสดจ่าย VAT ทำไมถึงเป็นแบบนี้

คุณเฉิน เจ้าของร้าน "ทงหยงฮาร์ดแวร์" ร้านขายส่งอุปกรณ์ก่อสร้างย่านบางบัวทอง จังหวัดนนทบุรี ลูกค้าส่วนใหญ่เป็นผู้รับเหมาก่อสร้างและร้านค้าปลีกในละแวกใกล้เคียง เดือนที่แล้วยอดขายทำสถิติสูงสุด ออร์เดอร์เข้ามาไม่หยุด ใบกำกับภาษีขายก็ออกกันรัวๆ แทบไม่ทันหายใจ

แต่พอเหลืออีกสามวันจะถึงกำหนดยื่นแบบ นก พนักงานบัญชี ถือยอดภาษีที่ต้องนำส่งมาให้เซ็นอนุมัติ พร้อมบอกว่า "เจ้านายคะ เดือนนี้ VAT ที่ต้องจ่าย มากกว่าเงินสดที่มีอยู่ในบัญชีธนาคารตอนนี้อีก" คุณเฉินอึ้งไปพักหนึ่ง ธุรกิจกำไรชัดๆ ทำไมถึงหมุนเงินจ่ายภาษีไม่ทัน คำตอบง่ายมาก VAT คำนวณจาก "วันที่ออกใบกำกับภาษี" ไม่ใช่ "วันที่ได้รับเงินจริง" ในขณะที่ลูกค้าผู้รับเหมามักจ่ายเงินช้า 30-60 วันหลังงานเสร็จ แต่ภาษีต้องนำส่งทุกเดือนไม่มีผ่อนผัน

ที่แย่ไปกว่านั้น เดือนนี้หัวหน้าคลังสินค้าเร่งของให้ทันงานลูกค้า เลยซื้อวัสดุสดจากซัพพลายเออร์รายย่อยหลายเจ้าแบบเร่งด่วน บางใบกำกับภาษีซื้อระบุชื่อผู้ซื้อผิด บางรายการลืมขอใบกำกับภาษีไปเลย ภาษีซื้อที่ควรเอามาหักออกได้ จึงหายไปเฉยๆ กลายเป็นภาษีที่ร้านทงหยงต้องจ่ายเกินโดยไม่จำเป็น เดือนเดียว VAT กัดร้านนี้ทั้งสองทาง ทั้งกระแสเงินสด และความครบถ้วนของสิทธิ์หักภาษีซื้อ

ทำไม

การยื่นแบบ VAT ดูเผินๆ เหมือนแค่คำนวณตัวเลขแล้วกรอกแบบฟอร์ม แต่จริงๆ แล้วเบื้องหลังคืองานกระทบยอดข้อมูลสองชุดที่แยกจากกัน คือภาษีขาย (ใบกำกับภาษีทุกใบที่ออกให้ลูกค้า) หักด้วยภาษีซื้อ (ใบกำกับภาษีทุกใบที่ได้รับจากซัพพลายเออร์) ถ้าฝั่งใดฝั่งหนึ่งตกหล่น กรอกผิด หรือคำนวณช่วงเวลาผิด ผลลัพธ์จะคลาดเคลื่อนทันที นี่คือประเด็นคลาสสิกของการควบคุมภายใน ตามกรอบแนวคิด COSO Internal Control–Integrated Framework (เผยแพร่ครั้งแรกปี 1992 และปรับปรุงปี 2013) ที่เน้นว่ากิจกรรมควบคุม (control activities) ของกระบวนการที่เกี่ยวกับเงินเข้า-ออก จำเป็นต้องมีกลไกกระทบยอดเพื่อตรวจสอบว่าตัวเลขจากสองแหล่งข้อมูลอิสระตรงกัน

อีกเหตุผลที่วงจร VAT มีช่องโหว่ง่าย คือมันเกี่ยวข้องกับคนสามกลุ่ม แต่บ่อยครั้งกลับมีแค่คนเดียวที่ดูแลทั้งหมด ฝ่ายขาย/คลังสินค้า ทำหน้าที่ออกและรับใบกำกับภาษี ฝ่ายบัญชีทำหน้าที่บันทึกและคำนวณภาษี ส่วนเจ้าของกิจการทำหน้าที่อนุมัติและจ่ายเงิน แนวคิดที่วงการตรวจสอบภายในเรียกว่า Three Lines Model (เดิมเรียก Three Lines of Defense เสนอโดยสถาบันผู้ตรวจสอบภายในสากล หรือ The Institute of Internal Auditors: IIA ในปี 2013 และปรับปรุงเป็น Three Lines Model ในปี 2020) เน้นว่าด่านที่หนึ่ง (ฝ่ายปฏิบัติงานตรวจสอบตัวเอง) ด่านที่สอง (ฝ่ายบัญชีทวนซ้ำ) และด่านที่สาม (เจ้าของกิจการหรือผู้สอบบัญชีอิสระตรวจสอบขั้นสุดท้าย) ต้องมีครบทั้งสามด่าน ร้านทงหยงที่ปล่อยให้พนักงานบัญชีคนเดียวเร่งคำนวณตอนปลายเดือน เท่ากับบีบสามด่านป้องกันให้เหลือด่านเดียว ช่องโหว่จึงซ่อนอยู่ไม่ได้