อย่ารีบไปหา "ป้า" เจ้าหนี้: แผนที่ช่องทางเงินทุนของเจ้าของ SME

สมชายทำธุรกิจขนส่งมาสิบปีในชื่อ "ขอนแก่นขนส่งไว" มีรถบรรทุกสิบล้อในกองอยู่หกคัน หลักๆ รับงานขนข้าวจากพ่อค้าในภาคอีสานไปท่าเรือกรุงเทพฯ ปลายปีที่แล้ว โรงสีข้าวขนาดใหญ่แห่งหนึ่งมาติดต่อ เสนอสัญญาหนึ่งปี ขอเพียงให้สมชายหารถคันที่เจ็ดให้ได้ภายในสามสัปดาห์ แล้วงานขนส่งประจำเดือนทั้งหมดจะยกให้เขาทำ ข้อเสนอนี้น่าดึงดูดมาก แต่สมชายมีเงินสดในมืออยู่แค่สามแสนบาท ขณะที่รถสิบล้อสภาพใช้งานได้คันหนึ่งราคาถึงล้านสองแสนบาท

เขาโทรไปถามธนาคารพาณิชย์ที่ทำธุรกรรมด้วยเป็นประจำ พนักงานบอกว่าต้องดูงบการเงินย้อนหลังสามปี หนังสือรับรองหักภาษี ณ ที่จ่าย และเอกสารจดทะเบียนบริษัทให้ครบก่อนถึงจะส่งเรื่องพิจารณาได้ เร็วที่สุดก็ใช้เวลาหกสัปดาห์ สมชายรอไม่ไหว เพื่อนแนะนำให้รู้จัก "ป้า" เจ้าหนี้นอกระบบคนหนึ่ง ตกลงกันด้วยปากเปล่าดอกเบี้ยร้อยละแปดต่อเดือน ไม่ต้องใช้เอกสารใดๆ วันรุ่งขึ้นเงินก็โอนมาให้ สมชายคิดในใจว่า "รับงานไปก่อนแล้วค่อยว่ากัน" จึงเซ็นตกลง

ผ่านไปครึ่งปี สมชายลองคำนวณดู เงินกู้หนึ่งล้านสองแสนบาทก้อนนี้ แค่ดอกเบี้ยปีเดียวจ่ายไปแล้วกว่าหนึ่งล้านหนึ่งแสนบาท แทบเท่ากับเงินซื้อรถได้อีกครึ่งคัน ที่แย่กว่านั้นคือ "ป้า" เรียกเก็บดอกเบี้ยเป็นเงินสดทุกเดือน ขณะที่ธุรกิจขนส่งข้าวเป็นธุรกิจที่รอบเก็บเงินจากลูกค้ายาว แต่รอบจ่ายเงินสั้น สมชายจึงต้องดึงรายได้จากรถคันอื่นมาโปะดอกเบี้ยอยู่บ่อยๆ กระแสเงินสดทั้งบริษัทเริ่มถูกลากไปตามจังหวะของหนี้ก้อนนี้ แทนที่จะเดินตามจังหวะของธุรกิจจริง

ทำไมถึงเกิดปัญหานี้

ปัญหาของสมชายไม่ใช่ "ไม่รู้จักกู้เงิน" แต่คือตั้งแต่ต้นจนจบ ไม่มีใครในกิจการปฏิบัติต่อ "การกู้เงิน" เหมือนเป็นการตัดสินใจที่ต้องมีระบบควบคุมกำกับ กลับปฏิบัติราวกับเป็นการแก้ปัญหาเฉพาะหน้าครั้งเดียวจบ กรอบการควบคุมภายในของ COSO (COSO Internal Control – Integrated Framework, ปี 1992 และฉบับปรับปรุง 2013) จัดให้ "สภาพแวดล้อมการควบคุม" (Control Environment) เป็นฐานรากข้อแรกของการควบคุมภายใน หมายความว่า หากกิจการไม่มีการกำหนดชัดเจนว่าการตัดสินใจทางการเงินสำคัญ เช่น การก่อหนี้ ใครเป็นผู้ตัดสินใจ ใครต้องทบทวน และก่อนตัดสินใจต้องดูข้อมูลอะไรบ้าง เจ้าของกิจการที่เผชิญความกดดันเรื่องเวลาก็มักจะเลือกทางที่แพงที่สุดโดยไม่รู้ตัว สมชายตัดสินใจคนเดียวตั้งแต่รับงาน หาเงิน เซ็นสัญญา ไปจนถึงลงลายมือชื่อ ไม่มีคนที่สองเข้ามาตรวจสอบเลยสักขั้นตอน ซึ่งในโมเดล "สามด่านป้องกัน" (Three Lines of Defense/Three Lines Model ที่สถาบันผู้ตรวจสอบภายในสากล IIA เสนอไว้) ถือว่าด่านที่หนึ่ง (หน่วยปฏิบัติงานควบคุมตนเอง) ไม่ทำงานเลย และด่านที่สอง (การบริหารความเสี่ยง/การตรวจสอบทางการเงิน) ก็ไม่ได้เข้ามาเกี่ยวข้องเลยเช่นกัน

สาเหตุที่ลึกกว่านั้นคือความไม่สมมาตรของข้อมูล (Information Asymmetry) สาเหตุที่ช่องทางในระบบ เช่น ธนาคารหรือกองทุนภาครัฐ พิจารณาช้าและขอเอกสารมาก เป็นเพราะสถาบันเหล่านี้ไม่รู้จักกิจการของสมชาย จึงต้องอาศัยงบการเงิน ประวัติการเสียภาษี และหลักประกันเป็นตัวชี้วัดความเสี่ยง สมชายไม่เคยจัดเตรียมเอกสารเหล่านี้ไว้ล่วงหน้า พอถึงเวลาต้องใช้เงินด่วนจึงพบว่าตัวเองเป็น "กล่องดำที่มองไม่เห็น" ในสายตาของช่องทางในระบบ จึงจำต้องหันไปหาช่องทางนอกระบบที่ไม่ต้องใช้เอกสารใดๆ แต่แพงที่สุด นี่ไม่ใช่เรื่องโชคร้าย แต่เป็นเพราะไม่มีใครในกิจการรับผิดชอบเรื่อง "ความพร้อมด้านแหล่งเงินทุน" เป็นการล่วงหน้า

ต้องทำอย่างไร

ขั้นที่หนึ่ง: วาดแผนที่ตัวเลือกแหล่งเงินทุนของตัวเองก่อน

แทนที่จะรอให้ถึงวันเดือดร้อนแล้วค่อยหาทางออกแบบเร่งด่วน ควรใช้เวลาสักบ่ายหนึ่ง จัดทำแผนที่สี่ช่องของช่องทางเงินทุนที่กิจการอาจต้องใช้ แบ่งตาม "ความเร็ว" และ "ต้องมีหลักประกัน/งบการเงินหรือไม่" ช่องทางในระบบและกึ่งในระบบที่พบบ่อยได้แก่ สินเชื่อระยะยาวจากธนาคารพาณิชย์ ต้นทุนต่ำสุดแต่พิจารณาช้าที่สุดและต้องการเอกสารครบถ้วนที่สุด เหมาะกับรายจ่ายลงทุนระยะกลางถึงยาวที่วางแผนล่วงหน้าได้ ธนาคารพัฒนาวิสาหกิจขนาดกลางและขนาดย่อมแห่งประเทศไทย (ธพว. หรือ SME D Bank) และสำนักงานส่งเสริมวิสาหกิจขนาดกลางและขนาดย่อม (สสว.) มีโครงการอัตราดอกเบี้ยพิเศษสำหรับบางอุตสาหกรรม โดยทั่วไปต่ำกว่าสินเชื่อธนาคารพาณิชย์ทั่วไปอย่างชัดเจน แต่ก็ยังต้องใช้เอกสารทางการเงินครบถ้วนเช่นกัน บรรษัทประกันสินเชื่ออุตสาหกรรมขนาดย่อม (บสย.) เองไม่ได้ปล่อยกู้โดยตรง แต่ทำหน้าที่ค้ำประกันสินเชื่อให้ SME ที่มีหลักประกันไม่พอ ทำให้กรณีที่ปกติจะถูกธนาคารปฏิเสธมีโอกาสผ่านการอนุมัติได้ ซึ่งเจ้าของกิจการจำนวนมากยังไม่รู้จักช่องทางนี้ แฟคตอริ่ง (Factoring) หรือการขายลูกหนี้การค้า เหมาะกับธุรกิจที่มีลูกหนี้การค้าที่มั่นคงแต่รอบการเก็บเงินจากลูกค้ายาว โดยขายสิทธิเรียกร้องลูกหนี้ให้บริษัทแฟคตอริ่งเพื่อรับเงินสดล่วงหน้า ต้นทุนอยู่กึ่งกลางระหว่างสินเชื่อธนาคารกับเงินกู้นอกระบบ ลีสซิ่งหรือเช่าซื้อ (Leasing/เช่าซื้อ) เหมาะเป็นพิเศษสำหรับซื้อเครื่องจักรหรือยานพาหนะ อย่างรถสิบล้อที่สมชายต้องการ หากใช้วิธีเช่าซื้อ ยอดผ่อนต่อเดือนคำนวณล่วงหน้าได้ชัดเจน และไม่ต้องนำทรัพย์สินอื่นไปวางค้ำประกันเพิ่ม เครดิตการค้าจากคู่ค้า (Trade Credit) มักถูกเจ้าของกิจการมองข้าม ทั้งที่การเจรจาขยายระยะเวลาชำระเงินกับซัพพลายเออร์ที่ทำธุรกิจด้วยกันมานาน ก็เท่ากับได้เงินทุนหมุนเวียนระยะสั้นแบบไม่มีดอกเบี้ย