WIP หายไปเงียบๆ: งานระหว่างทำที่มองไม่เห็น คือตัวกินเงินตัวจริงของโรงงาน

ที่นิคมอุตสาหกรรมอมตะนคร จังหวัดชลบุรี คุณสมชาย (นามสมมติ) เปิดโรงงานปั๊มขึ้นรูปและเชื่อมชิ้นส่วนป้อนให้ผู้ผลิตชิ้นส่วนรถยนต์ญี่ปุ่นระดับ Tier 1 มาหกปีแล้ว ทุกเดือนส่งของตรงเวลา บัญชีวัตถุดิบเข้า-ออกก็ชัดเจน เพราะพนักงานคลังสินค้านับทุกวันอย่างละเอียด ปัญหาอยู่ตรงช่วงที่วัตถุดิบออกจากคลังแล้ว แต่ยังไม่กลายเป็นสินค้าสำเร็จรูปเข้าคลัง — ชิ้นงานที่ปั๊มขึ้นรูปเสร็จต้องรอคิวเชื่อม เชื่อมเสร็จต้องรอคิวพ่นสี พ่นสีเสร็จต้องรอคิวประกอบ ระหว่างนั้นงานระหว่างทำ (Work-in-Process หรือ WIP) กองอยู่ตามมุมต่างๆ ของโรงงาน โดยไม่มีใครรับผิดชอบจริงจัง

ปลายเดือนตอนปิดงบ ฝ่ายบัญชีถามผู้จัดการฝ่ายผลิตว่า WIP ตอนนี้มีมูลค่าเท่าไร คำตอบที่ได้คือ "ประมาณสองล้านกว่าบาทได้มั้ง" คำตอบแบบ "ประมาณ" นี้ พอเจอสรรพากรตรวจสอบหรือธนาคารประเมินสินเชื่อ จะมีปัญหาทันที เพราะพอถูกถามรายละเอียดก็จะตอบไม่ได้

ที่แย่กว่านั้นคือคุณสมชายเองก็ไม่รู้ความจริง มีชิ้นงานรอพ่นสีชุดหนึ่งถูกทิ้งไว้มุมหนึ่งนานครึ่งปีจนขึ้นสนิมใช้การไม่ได้ อีกชุดหนึ่งถูกสองแผนกนับซ้ำกัน ทำให้ตัวเลขในบัญชีบวมเกินจริง แล้วยังมีอีกหลายกล่องที่ถามทั่วทั้งโรงงานก็ไม่มีใครรู้ว่าหายไปไหน นี่ไม่ใช่เพราะมีใครขโมย แต่เพราะไม่มีใครถูกกำหนดให้เป็นเจ้าของงานชุดนั้นในช่วงเวลานั้น

ทำไม WIP ถึงกลายเป็นจุดบอดได้ง่ายที่สุด

วัตถุดิบมีพนักงานคลังเซ็นรับ สินค้าสำเร็จรูปมีคลังสินค้าสำเร็จรูปเซ็นรับ ทั้งสองปลายทางมีกลไก "มีคนคนหนึ่งรับผิดชอบจนจบ" แต่ WIP อยู่ตรงกลาง วันนี้อยู่ที่สถานีปั๊ม พรุ่งนี้ไปสถานีเชื่อม มะรืนอาจถูกวางพักไว้ที่ทางเดินรอคิวพ่นสี มันเคลื่อนที่อยู่ตลอดเวลา จึงหาเจ้าของที่ชัดเจนไม่ได้ กรอบการควบคุมภายในของ COSO (Internal Control–Integrated Framework, COSO 2013) ระบุไว้ในเรื่องสภาพแวดล้อมการควบคุมว่า สิ่งแรกที่ต้องทำคือการกำหนดหน้าที่และอำนาจให้ชัดเจน หากไม่มีจุดรับผิดชอบในการดูแลที่ชัดเจน ตัวเลขในบัญชีก็ย่อมไม่ตรงกับของจริง

อีกสาเหตุหนึ่งคือธรรมชาติของฝ่ายผลิตคือ "ทำงาน" ไม่ใช่ "จดบันทึก" ช่างในโรงงานมุ่งความสนใจไปที่การผลิตชิ้นงานให้เสร็จ ไม่มีใครนึกขึ้นได้เองว่าต้องเซ็นชื่อตอนรับงานและเซ็นชื่อตอนส่งต่องาน นี่คือปัญหาที่แนวคิดการบัญชีตามความรับผิดชอบ (Responsibility Accounting) ของ Robert N. Anthony (1965) พยายามแก้ไข คือการผูกต้นทุนและปริมาณงานเข้ากับบุคคลหรือสถานีงานที่ชัดเจน แทนที่จะปล่อยให้เป็นความรับผิดชอบเลื่อนลอยของ "ฝ่ายผลิต" โดยรวม