การจัดการภาษีเมื่อคนในครอบครัวอยู่ในบริษัท: เงินเดือนคู่สมรสและหุ้นลูกต้องทำอย่างไรจึงถูกกฎหมาย

ธุรกิจ SME ค้าวัสดุก่อสร้างแห่งหนึ่งในกรุงเทพฯ เจ้าของเป็นนักธุรกิจไต้หวัน ภรรยาใช้ตำแหน่ง “ผู้จัดการฝ่ายบริหาร” รับเงินเดือนมาตั้งแต่ปีแรกที่เริ่มกิจการ ส่วนลูกทั้งสองคนก็ถือหุ้นบริษัทคนละ 10% เจตนาคือกระจายรายได้และให้ลูกมี “สถานะที่ถูกต้อง” สำหรับการรับช่วงต่อในอนาคต บริษัททำมาเจ็ดปี จนกระทั่งมีการตรวจสอบภาษีเงินได้ตามปกติจากกรมสรรพากร เจ้าหน้าที่ถามคำถามสามข้อ “ผู้จัดการฝ่ายบริหารท่านนี้ปกติทำอะไรที่บริษัท มีบันทึกการเข้างานหรือไม่” “หุ้นโอนให้ลูกในราคาเท่าไร มีการเสียภาษีการให้หรือประเมินมูลค่าตลาดหรือไม่” “คณะกรรมการบริษัทมีมติบันทึกที่ยืนยันได้ว่าเงินเดือนนี้เป็นค่าตอบแทนที่สมเหตุสมผลหรือไม่” เจ้าของกิจการตอบไม่ได้ในทันที จึงพบว่าเรื่อง “คนในครอบครัวอยู่ในบริษัท” ไม่เคยถูกมองว่าเป็นการตัดสินใจบริหารที่ต้องเก็บหลักฐานไว้เลย

ทำไมเรื่องนี้จึงสำคัญ

การนำคนในครอบครัวเข้าสู่บัญชีเงินเดือนหรือบัญชีผู้ถือหุ้นของบริษัท เป็นการจัดการที่เป็นธรรมชาติมากในธุรกิจ SME ไทยหลายแห่ง เพราะช่วยประหยัดต้นทุนความไว้วางใจจากการจ้างคนนอก และรักษาความมั่งคั่งไว้ภายในครอบครัว แต่เพราะคู่สมรสและบุตรถือเป็น “บุคคลที่เกี่ยวข้องกัน” (related party) แบบตัวอย่างในกฎหมายภาษี การจัดการลักษณะนี้จึงมีความเสี่ยงสองข้อที่กรมสรรพากรจับตามองที่สุดโดยธรรมชาติ หนึ่งคือ “เงินเดือนนี้เป็นเครื่องมือหลีกเลี่ยงอัตราภาษีเงินได้บุคคลธรรมดาแบบก้าวหน้าหรือไม่” สองคือ “การโอนหุ้นเป็นการจงใจประเมินมูลค่าต่ำเพื่อหลีกเลี่ยงภาษีการให้หรือกำไรจากทุนหรือไม่” นี่ไม่ได้หมายความว่าทำไม่ได้ แต่การจัดการต้อง “ทนต่อการถูกตั้งคำถาม” ได้ ต้องมีเนื้องานจริง ค่าตอบแทนที่สมเหตุสมผล และหลักฐานที่เก็บไว้ จึงจะสามารถแบ่งเส้นแบ่งระหว่าง “สิทธิพิเศษของครอบครัว” กับ “การละเมิดกฎหมายภาษี” ได้ชัดเจน สำหรับผู้บริหารแล้ว เรื่องนี้ไม่ได้มีความหมายแค่การประหยัดภาษีหรือไม่ แต่คือการแสดงออกถึงความเป็นมืออาชีพของธรรมาภิบาลบริษัท ว่าสามารถแยก “ความสัมพันธ์ส่วนตัว” ออกจาก “ระบบระเบียบ” ได้หรือไม่

ต้องทำอย่างไร

1. เงินเดือนคู่สมรส: ถามก่อนว่า “ทำงานจริงหรือไม่”

การใส่คู่สมรสในบัญชีเงินเดือน เงื่อนไขแรกคือต้อง “มีการให้บริการแรงงานจริง” มีหน้าที่รับผิดชอบชัดเจน มีบันทึกการเข้างานหรือผลงานที่แน่นอน และมีวิธีประเมินผลคล้ายกับพนักงานตำแหน่งเดียวกันคนอื่น ๆ หากคู่สมรสเป็นเพียงชื่อในทะเบียน ไม่ได้มาทำงานที่บริษัทจริง เงินเดือนนั้นมีความเสี่ยงสูงที่จะถูกตีความในการตรวจสอบภาษีว่าเป็น “การโอนรายได้ที่ไม่มีค่าตอบแทนจริง” และค่าใช้จ่ายฝั่งบริษัทก็อาจถูกตัดออกและต้องเสียภาษีเพิ่ม แนะนำให้เตรียมเอกสารอย่างน้อยสามอย่าง ได้แก่ สัญญาจ้างงาน คำอธิบายหน้าที่งาน และบันทึกการเข้างานหรือผลงาน เพื่อเป็นหลักฐานว่า “นี่คืองานจริง”

2. กำหนดระดับเงินเดือนที่สมเหตุสมผล

จำนวนเงินเดือนไม่ควรกำหนดตามความรู้สึก ต้องสอดคล้องกับ “ตำแหน่งเดียวกัน ประสบการณ์เท่ากัน ตลาดจ่ายกันประมาณเท่าไร” สามารถอ้างอิงระดับเงินเดือนของตำแหน่งใกล้เคียงในอุตสาหกรรมหรือพื้นที่เดียวกัน กำหนดเป็นช่วงที่มีหลักฐานอ้างอิง และเก็บบันทึกกระบวนการประเมินนี้ไว้ภายในองค์กร (เช่น แบบประเมินตำแหน่งงานอย่างง่าย) หากเงินเดือนคู่สมรสสูงกว่าระดับตลาดของตำแหน่งเดียวกันอย่างชัดเจน และขาดผลงานหรือขอบเขตความรับผิดชอบที่สอดคล้อง นี่คือรูปแบบตัวอย่างของ “ค่าตอบแทนผิดปกติ” ในสายตากรมสรรพากร และเป็นจุดเสี่ยงสูงที่ธุรกรรมกับบุคคลที่เกี่ยวข้องจะถูกประเมินราคาใหม่ (แนวคิดแบบง่ายของ transfer pricing)