จากท่าเรือแหลมฉบังถึงโกดังสินค้า: ไขขั้นตอนพิธีการศุลกากรอิเล็กทรอนิกส์ e-Customs ของไทยทีละก้าว

คุณเฉิน หมิงเต๋อ นักธุรกิจชาวไต้หวันที่มาลงทุนในจังหวัดระยอง เปิดบริษัท “หมิงเต๋อ พรีซิชั่น ออโต้พาร์ท” นำเข้าชิ้นส่วนเกียร์รถยนต์จากญี่ปุ่น เพื่อป้อนให้โรงงานรถยนต์ญี่ปุ่นในนิคมอุตสาหกรรมภาคตะวันออก เดือนที่แล้วตู้คอนเทนเนอร์ของเขามาถึงท่าเรือแหลมฉบังตรงเวลา เขาคิดว่าแค่ให้ชิปปิ้ง (ตัวแทนออกของ) ยื่นเอกสารก็จบ แต่ระบบกลับตีตราสินค้าล็อตนี้เป็น “ช่องทางแดง” (Red Line) ต้องเปิดตู้ตรวจสอบ บวกกับข้อมูลใบแจ้งหนี้กับวิธีการชำระเงินที่แจ้งไม่ตรงกัน ทำให้ต้องส่งเอกสารเพิ่มไปมาหลายรอบ ตู้สินค้าจึงค้างอยู่ที่ท่าเรือนานถึงสี่วัน

ค่าเก็บตู้เพิ่มขึ้นทุกวัน ฝ่ายจัดซื้อของโรงงานลูกค้าโทรมาทวงกำหนดส่งมอบถึงสองครั้ง คุณเฉินถึงเพิ่งตระหนักเป็นครั้งแรกว่า “การออกของ” ไม่ใช่แค่ “โยนให้ชิปปิ้งจัดการแล้วจบ” แต่เขาเองก็ต้องเข้าใจว่าระบบพิธีการศุลกากรอิเล็กทรอนิกส์ของไทยทำงานอย่างไร ถึงจะรู้ว่าปัญหาติดขัดตรงไหน และควรแก้ไขอย่างไร

ทำไมต้องเข้าใจเรื่องนี้

การที่กรมศุลกากรไทยผลักดันระบบพิธีการศุลกากรอิเล็กทรอนิกส์เต็มรูปแบบ ไม่ใช่แค่การย้ายแบบฟอร์มกระดาษขึ้นออนไลน์ แต่มีเป้าหมายเพื่อลด “ต้นทุนการทำธุรกรรม” ระหว่างคู่ค้า ดักลาส นอร์ธ (Douglass North) นักเศรษฐศาสตร์สถาบันใหม่ เจ้าของรางวัลโนเบลสาขาเศรษฐศาสตร์ปี ค.ศ. หนึ่งพันเก้าร้อยเก้าสิบสาม เสนอไว้ในหนังสือ Institutions, Institutional Change and Economic Performance ซึ่งตีพิมพ์ปี ค.ศ. หนึ่งพันเก้าร้อยเก้าสิบ ว่าสถาบัน (กฎ ระเบียบ ขั้นตอน ความโปร่งใสของข้อมูล) มีไว้เพื่อลด “ต้นทุนการค้นหาข้อมูล การต่อรอง และการตรวจสอบ” ระหว่างบุคคลและองค์กร การออกของแบบกระดาษแต่เดิมต้องวิ่งหลายเคาน์เตอร์ รอเจ้าหน้าที่ตรวจด้วยมือ เดามาตรฐานการตรวจ สิ่งเหล่านี้คือต้นทุนธุรกรรมตามแนวคิดของนอร์ธทั้งสิ้น กรมศุลกากรไทยรวมระบบ e-Import, e-Export, e-Manifest, e-Payment และ e-Warehouse เข้าเป็นระบบ “e-Customs” เดียว พร้อมใช้หลัก “การบริหารความเสี่ยง” (Risk Management) ตามอนุสัญญาเกียวโตฉบับปรับปรุง (Revised Kyoto Convention) ขององค์การศุลกากรโลก (WCO) ให้ระบบคอมพิวเตอร์คัดกรองอัตโนมัติว่าสินค้าล็อตไหนความเสี่ยงต่ำ ปล่อยผ่านช่องทางเขียว (Green Line) ได้เลย หรือล็อตไหนต้องตรวจสอบผ่านช่องทางแดง (Red Line) — โดยแก่นแท้ก็คือการออกแบบกลไกเชิงสถาบันเพื่อลดต้นทุนธุรกรรมให้ต่ำที่สุด ให้ผู้ประกอบการที่ทำถูกต้องได้รับความรวดเร็วและประหยัดที่สุด

ลงมือทำอย่างไร

ด่านที่หนึ่ง: เตรียมเอกสาร

เอกสารที่ต้องเตรียมโดยทั่วไปได้แก่ ใบตราส่งสินค้าทางทะเลหรือทางอากาศ (B/L หรือ AWB) ใบแจ้งหนี้ (Invoice) ใบรายการบรรจุหีบห่อ (Packing List) กรมธรรม์ประกันภัย (กรณีเทอมซื้อขายแบบ CIF) หนังสือรับรองถิ่นกำเนิดสินค้า (กรณีขอใช้สิทธิพิเศษทางภาษี FTA) ใบอนุญาตนำเข้า (หากสินค้าอยู่ในบัญชีควบคุม) และใบขนสินค้าขาเข้า (Customs Form 99 หรือ 99/1) หากมูลค่าหรือธุรกรรมเงินตราต่างประเทศของล็อตนี้เข้าเงื่อนไขตามระเบียบที่บังคับใช้ อาจต้องแนบ “แบบรายงานธุรกรรมเงินตราต่างประเทศ” เพิ่มเติมด้วย — กรณีของคุณเฉินคือลืมแนบแบบฟอร์มนี้ จึงต้องส่งเอกสารเพิ่มภายหลัง