ทางเรือ ทางอากาศ ทางบก เลือกยังไง? ถอดรหัสต้นทุนจริงในใบเสนอราคาของตัวแทนขนส่ง

บ่ายวันหนึ่งในเดือนพฤษภาคม ที่เวิร์กช็อปชานเมืองเชียงใหม่ คุณวรรณา นั่งจ้องใบเสนอราคาขนส่งสามใบจากตัวแทนขนส่งสามเจ้า คิ้วขมวดเข้าหากันทุกทีที่อ่าน ลูกค้าเยอรมันเพิ่งสั่งด่วน อยากได้เฟอร์นิเจอร์หวายตัวอย่างสามชิ้นภายในสองสัปดาห์ ในขณะเดียวกัน ลูกค้าญี่ปุ่นที่ทำงานด้วยกันมานาน ก็มีออร์เดอร์ประจำเก้าอี้หวายอีกสี่สิบตัวที่ไม่เร่งด่วน ใบเสนอราคาสามใบหน้าตาไม่เหมือนกันเลย ใบหนึ่งเสนอราคารวมแบบ CIF สำหรับขนส่งทางเรือทั้งล็อต อีกใบแยกรายการ "ค่าระวางพื้นฐาน ค่าธรรมเนียมน้ำมันเชื้อเพลิง ค่าดำเนินการท่าเรือปลายทาง" ออกมาชัดเจน ส่วนอีกใบให้แค่ "ราคาเหมารวม" มาเฉยๆ คุณวรรณามองไม่ออกเลยว่าเจ้าไหนถูกกว่ากันจริงๆ

ถ้ายึดตามความเคยชิน ให้ตัวแทนขนส่งที่ทำงานด้วยกันมาสิบปีจัดการไปเลย ราคาก็อาจไม่ใช่ราคาที่ดีที่สุด แต่ถ้าเปลี่ยนไปใช้เจ้าใหม่ ก็กังวลเรื่องของล่าช้าหรือปัญหาเคลมสินค้าที่ไม่รู้จะให้ใครรับผิดชอบ ยิ่งครั้งนี้ออร์เดอร์ด่วนจากเยอรมนีเกี่ยวข้องกับการขนส่งทางอากาศที่เธอไม่คุ้นเคยเลย รู้แค่ลางๆ ว่า "ทางอากาศแพงมาก" คุณวรรณาจึงเพิ่งตระหนักว่า ตลอดหลายปีที่ผ่านมาเธอเลือกตัวแทนขนส่งและวิธีขนส่งด้วยความรู้สึกล้วนๆ ไม่เคยมีมาตรฐานประเมินที่เป็นระบบเลยสักครั้ง

ทำไมถึงเป็นแบบนี้

นักวิชาการด้านโลจิสติกส์ โรนัลด์ เอช. บัลลู (Ronald H. Ballou อาจารย์ที่ Vanderbilt University ผู้เขียนตำรา Business Logistics/Supply Chain Management) เสนอแนวคิดสำคัญไว้ว่า การเลือกวิธีขนส่งไม่ควรเทียบกันแค่ตัวเลขค่าระวาง แต่ต้องนับรวม "ต้นทุนแฝง" จากการที่เงินทุนถูกล็อกอยู่กับสินค้าระหว่างทางที่ยาวนานขึ้น รวมถึงความเสี่ยงสินค้าขาดสต๊อก ซึ่งเรียกกันว่าการถ่วงดุลระหว่างต้นทุนขนส่งกับต้นทุนถือครองสินค้าคงคลัง (transportation cost vs. inventory carrying cost trade-off) ทางเรือถูกกว่า แต่สินค้าลอยอยู่กลางทะเลสามสี่สัปดาห์ เท่ากับเงินสดของคุณก็ถูกล็อกไปพร้อมกับสินค้าด้วย ส่วนทางอากาศแพงกว่า แต่แลกต้นทุนแฝงนั้นมาเป็นเวลาที่เร็วขึ้น

อีกกรอบคิดหนึ่งที่หยิบมาปรับใช้ได้ดี คือเมทริกซ์คราลจิค (Kraljic Matrix) ที่ที่ปรึกษาจาก McKinsey นาม ปีเตอร์ คราลจิค (Peter Kraljic) เสนอไว้ในบทความ "Purchasing Must Become Supply Management" ตีพิมพ์ใน Harvard Business Review ปี 1983 โดยแบ่งซัพพลายเออร์เป็นสี่กลุ่มตามแกน "ความเสี่ยงด้านอุปทาน" กับ "ผลกระทบทางการเงิน" เมื่อนำมาใช้กับการเลือกตัวแทนขนส่ง ลองถามตัวเองว่า ตัวแทนขนส่งรายนี้เป็นแค่ผู้ให้บริการทั่วไปที่เปลี่ยนเมื่อไหร่ก็ได้ หรือเป็นพันธมิตรเชิงกลยุทธ์ที่ส่งผลต่อความสำเร็จของการส่งออกทุกครั้ง จนคุ้มค่าที่จะลงทุนสร้างความสัมพันธ์ระยะยาว