ลูกค้าเบี้ยวหนี้ครั้งเดียว เจ้าของธุรกิจล้มทั้งครอบครัว? มาสร้างกำแพงกันไฟให้เงินเกษียณกันก่อน

คุณเฉิน ซื่อห่าว เปิดโรงงานชิ้นส่วนรถยนต์ขนาดเล็กที่จังหวัดระยอง รับงานปั๊มขึ้นรูปให้ซัพพลายเออร์ระดับ 1 ของค่ายรถญี่ปุ่นหลายเจ้า ทำธุรกิจมา 12 ปี จากเครื่องจักร 3 ตัวขยายเป็น 15 ตัว พนักงานจาก 6 คนกลายเป็นกว่า 40 คน เขามักบอกเพื่อน ๆ ว่าตัวเองทั้งชีวิตไม่เคยซื้อหุ้น ไม่เคยแตะกองทุน "เงินหมุนอยู่ในโรงงานตลอด หมุนเร็วกว่าดอกเบี้ยธนาคารเยอะ"

ปลายปีที่แล้ว ลูกค้ารายกลางที่ร่วมงานกันมา 8 ปี บริษัทแม่มีปัญหาการเงิน ค้างจ่ายค่าสินค้าเกือบ 4 เดือน แล้วก็ล้มไปเลย คุณเฉินถึงได้รู้ตัวว่า เงินหมุนเวียนของโรงงานกับเงินฝากส่วนตัว เงินเก็บของภรรยา แม้แต่ทุนการศึกษาของลูกสาว ปนกันอยู่ในบัญชีเดียวมาตลอด โรงงานขาดเงินก็โอนจากบัญชีส่วนตัวไปเติม ส่วนตัวจะซื้อรถก็ "ยืม" จากบัญชีโรงงานก่อน ตอนขอสินเชื่อหมุนเวียนธนาคารเรียกให้เอาบ้านที่อยู่อาศัยค้ำประกันร่วม พอลูกค้าเบี้ยวหนี้ จดหมายทวงหนี้ฉบับแรกจากธนาคารไม่ได้ส่งไปที่โรงงาน แต่ส่งมาที่บ้านเขาเลย

ปัญหาของคุณเฉินไม่ใช่ไม่เข้าใจดอกเบี้ยทบต้นหรือการจัดพอร์ตสินทรัพย์ ทุกบทที่ผ่านมาเขาเรียนรู้ถูกหมด เขาแค่ลืมเรื่องพื้นฐานที่สุด นั่นคือถ้าเงินบริษัทกับเงินเจ้าของไม่เคยแยกทางกันจริง พอร์ตลงทุนที่จัดมาสวยแค่ไหน ก็แค่จัดเก้าอี้ใหม่บนเรือลำเดียวกันที่กำลังจะจม

ทำไม

เรื่องนี้มีสองชั้น ชั้นหนึ่งคือกฎหมาย อีกชั้นคือจิตวิทยา

ในทางกฎหมาย แนวคิดที่ว่า "บริษัทเป็นนิติบุคคลแยกต่างหาก" มีจุดเริ่มต้นทางประวัติศาสตร์ชัดเจน คดีตัวอย่างที่สภาขุนนางอังกฤษตัดสินในปี ค.ศ. 1897 คือคดี Salomon v A Salomon & Co Ltd วางหลักว่าผู้ถือหุ้นของบริษัทจำกัดโดยหลักการแล้วไม่ต้องรับผิดชอบหนี้บริษัทด้วยทรัพย์สินส่วนตัว การแบ่งแยกที่เรียกว่า "ม่านนิติบุคคล" (corporate veil) นี้เองคือรากฐานของระบบบริษัทจำกัดในปัจจุบัน แต่ปัญหาคือม่านนี้คุ้มครองเฉพาะบริษัทที่ "ทำตามกติกา" เท่านั้น ถ้าเจ้าของเซ็นค้ำประกันร่วมส่วนตัวเอง หรือเอาเงินบริษัทกับเงินส่วนตัวมาปนกันต่อเนื่อง ธนาคาร ศาล และสรรพากรก็มีเหตุผลที่จะ "เจาะม่าน" ไล่ตามทรัพย์สินส่วนตัวของเจ้าของโดยตรง

ในทางจิตวิทยา ริชาร์ด เธเลอร์ (Richard Thaler) นักเศรษฐศาสตร์พฤติกรรมผู้ได้รับรางวัลโนเบลสาขาเศรษฐศาสตร์ปี ค.ศ. 2017 เสนอทฤษฎี "บัญชีในใจ" (mental accounting) ชี้ว่าคนเราไม่ได้มองเงินเป็นสินทรัพย์ก้อนเดียวที่แลกเปลี่ยนกันได้อย่างสมบูรณ์ แต่จะติดป้ายและตั้งกฎการใช้จ่ายต่างกันไปตาม "เงินก้อนนี้อยู่ในบัญชีไหน" เดิมทีเธเลอร์ใช้ทฤษฎีนี้อธิบายพฤติกรรมย้อนแย้งของคนทั่วไป เช่น ฝากประจำได้ดอกเบี้ย 1% แต่กลับรูดบัตรเครดิตจ่ายดอกเบี้ย 18% แต่พอเอามาใช้กับเจ้าของธุรกิจยิ่งอันตรายกว่าเดิม เพราะเส้นแบ่งที่กฎหมายวางไว้ชัดเจน คือบัญชีบริษัทกับบัญชีส่วนตัว ในบัญชีในใจของเจ้าของกลับถูกมองเป็นสระน้ำใบเดียวกัน ขาดน้ำก็เติมให้กันได้ตลอด ผลคือกฎหมายให้กำแพงกันไฟมาแล้ว แต่เจ้าของกลับทุบกำแพงทิ้งเอง