ระบบความปลอดภัย: จากภาระผูกพันตามกฎหมายสู่วัฒนธรรมอุบัติเหตุเป็นศูนย์

ผู้จัดการโรงงานชิ้นส่วนรถยนต์แห่งหนึ่งในไทย วันหนึ่งเกิดอุบัติเหตุคนงานนิ้วมือถูกเครื่องปั๊มหนีบบาดเจ็บในไลน์ผลิต ปฏิกิริยาแรกของผู้จัดการคือรีบส่งโรงพยาบาลแล้วจ่ายค่าชดเชยกันเองแบบเงียบๆ โดยไม่ได้แจ้งหน่วยงานแรงงานตามกฎหมาย และก็บอกไม่ได้ชัดเจนด้วยซ้ำว่าโรงงานมีการจัดให้มีเจ้าหน้าที่ความปลอดภัย (จป.) ตามที่กฎหมายกำหนดหรือไม่ สามเดือนต่อมาเจ้าหน้าที่ตรวจแรงงานเข้าตรวจแบบไม่แจ้งล่วงหน้า จึงพบว่าขนาดโรงงานเกินเกณฑ์ตามกฎหมายมานานแล้ว แต่ไม่เคยจัดให้มี จป. ระดับที่สอดคล้อง และไม่เคยมีบันทึกการประชุมคณะกรรมการความปลอดภัย (คปอ.) เลย ใบสั่งปรับพร้อมคำสั่งให้หยุดปรับปรุงชั่วคราว ทำให้โรงงานที่เดิมมีออเดอร์เต็มมือต้องสูญเสียกำลังการผลิตไปเกือบสองสัปดาห์

นี่ไม่ใช่กรณีเดียว โรงงานขนาดกลางและเล็กในไทยจำนวนมากมีระบบความปลอดภัยแบบ "นึกได้ก็ทำ" คือรอจนเกิดเหตุ รอจนถูกตรวจ ถึงจะพบว่าตัวเองยืนอยู่บนขอบของการทำผิดกฎหมายมาตลอด

ทำไม

ประเทศไทยตั้งแต่ปี 2565 บังคับใช้ "กฎกระทรวงการจัดให้มีเจ้าหน้าที่ความปลอดภัยในการทำงาน บุคลากร หน่วยงาน หรือคณะบุคคลเพื่อดำเนินการด้านความปลอดภัยในสถานประกอบกิจการ พ.ศ. 2565" ซึ่งแบ่งเจ้าหน้าที่ความปลอดภัยเป็น "จป. โดยตำแหน่ง" (ระดับหัวหน้างานและระดับบริหาร ซึ่งแทบทุกสถานประกอบกิจการต้องมี) และ "จป. โดยหน้าที่เฉพาะ" (ระดับเทคนิค ระดับเทคนิคขั้นสูง และระดับวิชาชีพ ซึ่งเกณฑ์ขึ้นอยู่กับจำนวนลูกจ้างและประเภทความเสี่ยงของกิจการ) และกำหนดให้สถานประกอบกิจการที่ถึงขนาดที่กำหนดต้องจัดตั้งคณะกรรมการความปลอดภัย อาชีวอนามัย และสภาพแวดล้อมในการทำงาน (คปอ.) เรื่องเหล่านี้ไม่ใช่ทางเลือก แต่เป็นภาระผูกพันตามกฎหมาย เมื่อเกิดอุบัติเหตุจากการทำงานหรือถูกตรวจแรงงาน การไม่มี จป. ตามที่กฎหมายกำหนด ไม่มีบันทึกการประชุม คปอ. ไม่มีการแจ้งอุบัติเหตุ ล้วนเป็นจุดอ่อนที่ถูกปรับหรือแม้แต่ถูกสั่งหยุดกิจการได้ทันที

ที่สำคัญกว่านั้น ระบบความปลอดภัยไม่ได้มีไว้เพื่อผ่านการตรวจเท่านั้น แต่เป็นการประหยัดเงินจริงให้กิจการ ค่าชดเชยโดยตรงจากอุบัติเหตุร้ายแรงหนึ่งครั้ง ความสูญเสียจากการหยุดผลิต ความยากในการหาคนงานใหม่ อัตราเบี้ยประกันที่สูงขึ้น มักจะมากกว่าต้นทุนการบริหารความปลอดภัยตามปกติเสียอีก วัฒนธรรมอุบัติเหตุเป็นศูนย์จึงไม่ใช่คำขวัญ แต่เป็นการบริหารความเสี่ยงที่คุ้มค่าที่สุด

ทำอย่างไร

1. ตรวจสอบก่อนว่าตนเองต้องจัดให้มี จป. ระดับใด

เกณฑ์การจัดให้มี จป. พิจารณาจาก "จำนวนลูกจ้าง" ร่วมกับ "ประเภทความเสี่ยงของกิจการ (ตามบัญชีท้ายกฎกระทรวง)" ซึ่งแต่ละประเภทกิจการ (เช่น การผลิต ก่อสร้าง เคมี) มีเกณฑ์ไม่เหมือนกัน และกฎหมายอาจมีการปรับปรุงเป็นระยะ รายละเอียดว่าต้องจัดให้มี จป. ระดับเทคนิค ระดับเทคนิคขั้นสูง หรือระดับวิชาชีพ รวมถึงต้องจัดให้มีหน่วยงานความปลอดภัยหรือไม่ กรุณายึดตามประกาศปัจจุบันของกระทรวงแรงงาน/กรมสวัสดิการและคุ้มครองแรงงานเป็นหลัก หรือให้ที่ปรึกษาความปลอดภัยที่มีใบอนุญาตทำการสำรวจสถานะปัจจุบันหนึ่งครั้ง อย่าใช้กฎเก่าหรือข้อมูลสรุปแบบง่ายที่แชร์กันในอินเทอร์เน็ตเอง