ปันผลกับเงินเดือน: หุ้นส่วนควรรับเงินแบบไหน

วิสาหกิจขนาดกลางและขนาดย่อมแห่งหนึ่งในประเทศไทย บริหารบริษัทการค้าโดยผู้ถือหุ้นสองคนร่วมกัน คนหนึ่งดูแลด้านการขาย อีกคนดูแลด้านการเงินและงานสนับสนุน หลังจากบริษัทดำเนินกิจการเข้าปีที่สามและเริ่มมีกำไรสม่ำเสมอ ทั้งสองกลับเกิดความเห็นต่างกันในเรื่องที่ดูเรียบง่ายแต่ส่งผลถึงโครงสร้างภาษีและทุน นั่นคือ “เงินของบริษัทควรถูกดึงออกมาอย่างไร” ผู้ถือหุ้นฝ่ายขายเสนอให้ทั้งสองคนขึ้นทะเบียนเป็น “ที่ปรึกษา” และรับเงินเดือนก้อนไม่น้อยทุกเดือน โดยให้เหตุผลว่า “เอาเข้ากระเป๋าไว้ก่อนดีกว่า แถมยังหักเป็นค่าใช้จ่ายบริษัทได้ด้วย” ในขณะที่ผู้ถือหุ้นฝ่ายการเงินกังวลว่าเงินเดือนที่สูงเกินไปอาจถูกกรมสรรพากรตั้งข้อสงสัยว่าไม่สมเหตุสมผลและถูกตัดออกจากค่าใช้จ่าย อีกทั้งยังเป็นห่วงว่าเงินที่ทั้งสองทยอยให้บริษัทกู้ยืมมาหมุนเวียนในช่วงหลายปีที่ผ่านมา ซึ่งค้างอยู่ในบัญชี “เงินกู้ยืมจากผู้ถือหุ้น” นานเกินไปโดยไม่มีการชำระคืน หากถูกประเมินว่าโครงสร้างทุนไม่สมดุล ดอกเบี้ยที่บริษัทบันทึกไว้อาจไม่สามารถนำมาหักเป็นค่าใช้จ่ายได้ทั้งหมด ทั้งสองฝ่ายต่างมีเหตุผลของตัวเอง แต่ไม่มีใครโน้มน้าวอีกฝ่ายได้ เพราะนี่ไม่ใช่เรื่องใครถูกใครผิด แต่เป็นเพราะเงินเดือนกับเงินปันผลมีตรรกะทางกฎหมายและภาษีที่แตกต่างกันโดยพื้นฐาน และเส้นแดงเรื่องทุนบางเกินไปก็เป็นอีกเรื่องหนึ่งที่ต้องจัดการแยกต่างหาก

ทำไม

เมื่อหุ้นส่วนรับเงินจากบริษัท โดยพื้นฐานแล้วมีสถานะอยู่เพียงสองแบบ คือรับในฐานะ “พนักงาน/ที่ปรึกษา” ในรูปเงินเดือน หรือรับในฐานะ “ผู้ถือหุ้น” ในรูปเงินปันผล สองสถานะนี้ถูกแยกปฏิบัติตามกฎหมายภาษีอย่างสิ้นเชิง เงินเดือนถือเป็นค่าใช้จ่ายในการดำเนินธุรกิจของบริษัท ซึ่งจะลดฐานภาษีเงินได้นิติบุคคลของบริษัทก่อน แต่ตัวผู้ถือหุ้นเองต้องเสียภาษีเงินได้บุคคลธรรมดาจากรายได้ก้อนนี้ ส่วนเงินปันผลนั้นตรงกันข้าม เป็นการแบ่งกำไรสะสมหลังหักภาษีของบริษัท บริษัทไม่สามารถนำไปหักลดฐานภาษีได้ แต่เมื่อผู้ถือหุ้นได้รับเงินปันผลก็มักจะมีวิธีปฏิบัติทางภาษีอีกชุดหนึ่งซึ่งโดยทั่วไปมีความซับซ้อนน้อยกว่า การสับสนระหว่างสองสถานะนี้ หรือการปล่อยให้เงินกู้ยืมจากผู้ถือหุ้นกลายเป็น “เงินทุนฟรี” ของบริษัทที่ค้างในบัญชีเป็นเวลานานโดยไม่ชำระคืน ไม่ใช่แค่ปัญหาเรื่องเลือกวิธียื่นภาษีผิด แต่ยังอาจกระตุ้นให้กรมสรรพากรให้ความสนใจในประเด็น “ทุนบางเกินไป” (thin capitalization) นั่นคือบริษัทพึ่งพาเงินกู้ยืมจากผู้ถือหุ้นมากเกินไป ในขณะที่สัดส่วนทุนของตัวเองต่ำ ซึ่งอาจทำให้ดอกเบี้ยจ่ายมีความเสี่ยงที่จะถูกตัดออกจากค่าใช้จ่าย หากหุ้นส่วนไม่ตกลงเส้นแบ่งนี้ให้ชัดเจนตั้งแต่แรก ก็มีโอกาสสูงที่จะฝังเมล็ดพันธุ์ของความขัดแย้งหรือข้อพิพาททางภาษีไว้ตั้งแต่ปีแรกที่บริษัทเริ่มมีกำไร

ทำอย่างไร

1. แยกให้ชัดว่า “รับเงินเดือน” กับ “รับเงินปันผล” เป็นความสัมพันธ์ทางกฎหมายคนละแบบ

ผู้ถือหุ้นต้องเข้าไปมีส่วนร่วมบริหารงานจริง เช่น ดำรงตำแหน่งกรรมการ ผู้จัดการ หรือที่ปรึกษา จึงจะรับเงินเดือนได้อย่างมีเหตุผลรองรับ และควรมีตำแหน่งงาน มีเนื้องานที่ทำจริง และควรมีสัญญาจ้างงานหรือสัญญาว่าจ้างเป็นหลักฐานประกอบ ส่วนผู้ถือหุ้นที่เพียงแค่ลงทุนแต่ไม่ได้เข้ามาบริหาร โดยหลักการแล้วจะได้รับผลตอบแทนผ่านการปันผลเท่านั้น ก่อนเข้าเป็นหุ้นส่วนควรตกลงกันให้ชัดเจนว่าใครเป็น “ผู้ถือหุ้นที่ลงทุนอย่างเดียว” และใครเป็น “ผู้ถือหุ้นที่ทั้งลงทุนและลงแรงในฐานะพนักงาน” เพราะทั้งสองบทบาทมีวิธีรับเงินและภาระภาษีต่างกัน ไม่สามารถใช้ตรรกะเดียวกันคิดได้