เมื่อตลาดล้มเหลว: คลองระบายน้ำที่ไม่มีใครยอมซ่อม กับเครื่อง CNC มือสองที่มองไม่ทะลุ

ในนิคมอุตสาหกรรมระยองเถ้าแก่หมิง เจ้าของโรงกลึงแม่พิมพ์ "หมิงเซิ่งพรีซิชั่น" กำลังจ้องภาพโรงงานน้ำท่วมในมือถือด้วยใจที่เย็นเยียบ นี่เป็นฤดูฝนที่สามแล้วที่คลองระบายน้ำในนิคมตื้นเขินจนข้นเหมือนซุป พอฝนตกหนักน้ำก็ไหลย้อนเข้าโรงงาน ทำเครื่องจักรที่กำลังเร่งผลิตออร์เดอร์เสียหายไปสองเครื่อง

ตามหลักแล้ว คลองนี้เป็นของส่วนกลางที่โรงงานสามสิบกว่าแห่งในนิคมใช้ร่วมกัน ขุดลอกครั้งหนึ่งใช้เงินประมาณสองแสนบาท เฉลี่ยแล้วโรงงานละไม่ถึงเจ็ดพันบาท แต่เถ้าแก่หมิงเปิดโหวตในกลุ่มไลน์ไปสามครั้งแล้ว มีแต่คนอ่านแล้วไม่ตอบ หรือไม่ก็ตอบมาว่า "รอให้คนอื่นออกเงินก่อน แล้วผมจะร่วมด้วย" สุดท้ายก็ไม่มีใครควักเงินจริง คลองก็ตื้นเขินซ้ำทุกปี น้ำท่วมซ้ำทุกปี และทะเลาะกันเรื่องเดิมซ้ำทุกปี

เดือนเดียวกันนั้น เถ้าแก่หมิงยังปวดหัวกับอีกเรื่องหนึ่ง เขาอยากซื้อเครื่องกลึง CNC มือสองยี่ห้อญี่ปุ่นเพื่อขยายกำลังผลิต นายหน้าพูดจาหวานหูมาก "ดูแลโดยศูนย์ญี่ปุ่นแท้ ชั่วโมงทำงานน้อย ความแม่นยำเป๊ะมาก" แต่เถ้าแก่หมิงรู้ดีว่าสภาพจริงของแกนหมุนและรางเลื่อนภายในเครื่อง คนขายรู้หมดทุกซอกทุกมุม ส่วนเขาในฐานะผู้ซื้อมีแค่ใบเสนอราคากับรูปถ่ายไม่กี่ใบให้เดิมพัน คลองที่ไม่มีใครซ่อม กับเครื่องจักรที่มองไม่ทะลุ — สองเรื่องที่ดูไม่เกี่ยวกันนี้ แท้จริงแล้วคือปัญหาเศรษฐศาสตร์เรื่องเดียวกันคนละหน้า

ทำไมถึงเป็นแบบนี้

"มือที่มองไม่เห็น" ของตลาดปกติทำงานได้ดี แต่จะล้มเหลวชัดเจนในสองสถานการณ์ สถานการณ์แรก นักเศรษฐศาสตร์ชาวอเมริกัน พอล แซมวลสัน (Paul Samuelson) เขียนไว้ชัดเจนในบทความปี 1954 เรื่อง "The Pure Theory of Public Expenditure" ว่าสินค้าบางประเภทมีลักษณะ "กีดกันผู้ไม่จ่ายเงินไม่ได้" (non-excludable) และ "ใช้ร่วมกันโดยไม่แย่งกัน" (non-rivalrous) — คลองระบายน้ำ ไฟถนน การลาดตระเวนรักษาความปลอดภัย ล้วนเป็น "สินค้าสาธารณะ" แบบนี้ ปัญหาคือ ในเมื่อไม่จ่ายก็ใช้ได้ คนที่มีเหตุผลก็จะเลือกเป็นคนที่ "รอให้คนอื่นจ่ายก่อน" นี่คือปัญหาผู้โดยสารฟรี (free-rider problem) ถ้าทุกโรงงานคิดแบบนี้หมด สินค้าสาธารณะก็จะถูกจัดหาน้อยเกินไป หรือไม่มีใครยอมจ่ายเลย ตลาดแก้ปัญหานี้เองไม่ได้ เพราะกลไกราคาของตลาดไม่ได้ถูกออกแบบมาสำหรับสินค้าประเภทนี้ตั้งแต่ต้น

ความล้มเหลวแบบที่สอง คือสิ่งที่ จอร์จ แอเคอร์ลอฟ (George Akerlof) ชี้ให้เห็นในบทความชื่อดังปี 1970 เรื่อง "The Market for Lemons": เมื่อสองฝ่ายในการซื้อขายมีข้อมูลไม่เท่ากัน คุณภาพสินค้าในตลาดกลับจะถูกฉุดให้ต่ำลง แอเคอร์ลอฟใช้คำแสลงอเมริกัน "เลมอน" ที่หมายถึงรถมือสองที่มีตำหนิมาอธิบาย — คนขายรู้สภาพรถ คนซื้อไม่รู้ คนซื้อจึงเสนอราคาได้แค่ตาม "ราคาเฉลี่ย" ผลคือเจ้าของรถสภาพดีไม่ยอมขายถูกจึงถอนตัวออกจากตลาด สุดท้ายรถที่เหลือในตลาดกลับเป็นรถแย่มากขึ้นเรื่อยๆ ต่อมา ไมเคิล สเปนซ์ (Michael Spence) เสนอ "ทฤษฎีการส่งสัญญาณ" (signaling) ว่าฝ่ายที่มีข้อมูลมากกว่าสามารถส่งสัญญาณที่น่าเชื่อถือ เช่น วุฒิการศึกษา การรับประกัน เพื่อให้อีกฝ่ายเชื่อในคุณภาพ ส่วน โจเซฟ สติกลิตซ์ (Joseph Stiglitz) มองจากฝั่งที่มีข้อมูลน้อยกว่า เสนอ "ทฤษฎีการคัดกรอง" (screening) ออกแบบกลไกที่ล่อให้อีกฝ่ายพูดความจริง ทั้งสามคนจึงได้รับรางวัลโนเบลสาขาเศรษฐศาสตร์ร่วมกันในปี 2001 ความล้มเหลวสองแบบนี้บอกเจ้าของธุรกิจอย่างชัดเจนว่า ตลาดไม่ใช่สิ่งที่สมบูรณ์แบบไปเสียทุกอย่าง มันต้องการกติกา สถาบัน หรือแม้แต่ภาครัฐเข้ามาเสริม — แต่การเสริมไม่ได้แปลว่าเข้ามาแทนที่ทั้งหมด การแทรกแซงของรัฐที่มากเกินไปหรือผิดทิศทาง ก็สร้างความไม่มีประสิทธิภาพใหม่ได้เช่นกัน นี่คือความพอดีที่เจ้าของธุรกิจต้องใช้วิจารณญาณเวลาประเมินกฎระเบียบภาครัฐ