ข้อตกลงหุ้นส่วน: สัญญาสุภาพบุรุษที่อยู่นอกเหนือข้อบังคับบริษัท

กิจการ SME แห่งหนึ่งในไทยก่อตั้งโดยผู้ถือหุ้นสามคนร่วมกัน หุ้นส่วนคนไทยดูแลเรื่องความสัมพันธ์ในท้องถิ่นและการเช่าที่ดิน ส่วนหุ้นส่วนต่างชาติอีกสองคนดูแลซัพพลายเชนและการตลาดตามลำดับ ตอนจดทะเบียนบริษัท สำนักงานกฎหมายเตรียมข้อบังคับบริษัทมาตรฐาน (Articles of Association) ให้ ทั้งสามคนเซ็นชื่อ บริษัทก็เปิดดำเนินการได้อย่างราบรื่น ธุรกิจไปได้ดี สองปีแรกไม่มีปัญหาอะไร พอเข้าปีที่สาม หุ้นส่วนต่างชาติคนหนึ่งอยากถอนตัวเพราะเหตุผลครอบครัว แต่กลับใช้ชื่อคู่สมรสเปิดร้านที่แทบจะเหมือนกันทุกอย่างในละแวกใกล้เคียง อีกสองคนอยากซื้อหุ้นคืนจากเขา แต่กลับพบว่าข้อบังคับบริษัทไม่ได้เขียนไว้เลยว่าจะประเมินมูลค่าหุ้นอย่างไร ใครมีสิทธิซื้อก่อน และเขาสามารถไปเปิดร้านแข่งขันได้ทันทีหรือไม่ ทั้งสามคนตกลงกันไม่ได้ บัญชีบริษัทหยุดชะงักไปครึ่งปี สุดท้ายต้องแยกกันจ้างทนายมาเจรจา ค่าทนายที่เสียเพิ่มมากกว่าค่าจ้างร่างข้อตกลงตั้งแต่แรกหลายสิบเท่า

ทำไม

การจัดตั้งและกำกับดูแลบริษัทจำกัดในไทย อ้างอิงหลักจากประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (Civil and Commercial Code) ในหมวดว่าด้วยบริษัทจำกัด กฎหมายฉบับนี้กำหนดโครงสร้างการกำกับดูแลขั้นต่ำที่บริษัทต้องมี เช่น ที่ประชุมผู้ถือหุ้น คณะกรรมการ รูปแบบข้อบังคับตามกฎหมาย แต่สิ่งที่กฎหมายคุ้มครองคือ "นิติบุคคลที่ชื่อว่าบริษัท" กับ "เจ้าหนี้ทั่วไป" ไม่ได้ออกแบบมาเพื่อคุ้มครอง "ความสัมพันธ์หุ้นส่วนระหว่างคุณกับเพื่อนร่วมทุน" โดยเฉพาะ พูดอีกแบบคือ ข้อบังคับบริษัทตอบคำถามว่า "บริษัทดำรงอยู่อย่างถูกกฎหมายได้อย่างไร" ไม่ใช่ "ถ้าคุณสองคนทะเลาะกันจะทำอย่างไร"

เอกสารที่ตอบคำถามหลังนี้ได้จริง คือเอกสารอีกฉบับที่เซ็นเพิ่มเติม ไม่ต้องยื่นต่อกรมพัฒนาธุรกิจการค้า แต่มีผลผูกพันตามสัญญาระหว่างผู้ถือหุ้นด้วยกัน นั่นคือ ข้อตกลงผู้ถือหุ้น (Shareholders' Agreement) หรือข้อตกลงหุ้นส่วน (Partnership Agreement) มันคือเวอร์ชันอัปเกรดของ "สัญญาสุภาพบุรุษ" ไม่ได้พึ่งพาความไว้เนื้อเชื่อใจ แต่พึ่งพาลายลักษณ์อักษรที่ชัดเจนว่า เมื่อความไว้เนื้อเชื่อใจหมดลงแล้วจะทำอย่างไร หากในกลุ่มหุ้นส่วนมีผู้ถือหุ้นต่างชาติ ควรระวังเพิ่มเติมเรื่องพระราชบัญญัติการประกอบธุรกิจของคนต่างด้าว (Foreign Business Act) ที่กำหนดเพดานการถือหุ้นต่างชาติในธุรกิจบางประเภท (โดยทั่วไปไม่เกิน 49%) และข้อจำกัดการถือครองที่ดิน สัดส่วนที่แท้จริงและสิทธิ์ยกเว้น (เช่น สนธิสัญญาไมตรีไทย-สหรัฐฯ หรือ BOI) กรุณาปรึกษาทนายความหรือนักบัญชีในพื้นที่เพื่อยืนยันกฎระเบียบที่บังคับใช้ในปัจจุบัน